Pyetje të Shpeshta – Autoriteti i Konkurrencës i Republikës së Kosovës

Pozita Dominuese

Pozita dominuese në treg përfaqëson një status ku një ndërmarrje ka fuqi të konsiderueshme tregu që i lejon asaj të veprojë në mënyrë të pavarur nga konkurrentët, furnitorët dhe konsumatorët. Ndërsa ekzistenca e një pozite dominuese nuk është e ndaluar sipas Ligjit Nr. 08/L-056 për Mbrojtjen e Konkurrencës, abuzimi me këtë pozitë është shkelje e rregullave të konkurrencës. Ligji përcakton në mënyrë të qartë rregullat që lidhen me pozitën dominuese dhe kufizimet për abuzimin e saj në nenet 8, 9 dhe 10.

Përkufizimi i Pozitës Dominuese

Sipas këtij neni, një ndërmarrje konsiderohet në pozitë dominuese kur fuqia e saj tregtare i mundëson të veprojë në mënyrë të pavarur nga konkurrentët, furnitorët dhe konsumatorët. Ky nen thekson gjithashtu se dy ose më shumë ndërmarrje mund të jenë në pozitë dominuese të përbashkët kur veprojnë së bashku në mënyrë që kufizon konkurrencën në treg.

Abuzimi me Pozitën Dominuese

Në këtë nen theksohet se abuzimi me pozitën dominuese është i ndaluar. Format më të zakonshme të abuzimit përfshijnë:

Vendosjen e çmimeve të padrejta: Ndërmarrja imponon çmime të blerjes ose shitjes, ose kushte të tjera të tregtimit që janë të padrejta për palët e përfshira.
Kufizimi i prodhimit dhe inovacionit: Kufizimi i prodhimit, tregjeve ose zhvillimit teknologjik që shkakton dëme për konsumatorët.
Diskriminimi: Zbatimi i kushteve të pabarabarta për transaksione të njëjta, duke vendosur ndërmarrjet e tjera në disavantazh konkurrues.
Imponimi i kushteve të panevojshme: Kushtëzimi i lidhjes së kontratave me detyrime shtesë që nuk lidhen drejtpërdrejt me objektin e marrëveshjes.

Procedura për Përcaktimin e Pozitës Dominuese

Ky nen përshkruan kriteret që merren parasysh për përcaktimin e ekzistencës së një pozite dominuese. Faktorët përfshijnë:

Pjesa e tregut: Supozohet se një ndërmarrje me pjesë tregu mbi 40% mund të jetë në pozitë dominuese, por ky është një supozim juridik i kundërshtueshëm.
Fuqia financiare: Mundësia për të ndikuar tregun përmes burimeve financiare të konsiderueshme.
Akses në burime: Avantazhet në aksesin në furnizime ose tregje.
Pengesat për hyrjen në treg: Barrierat ligjore dhe faktike për konkurrentët e rinj.
Aftësia për të përjashtuar konkurrentët: Sjellje që synojnë eliminimin e konkurrentëve nga tregu.

Këto dispozita ligjore janë themeli për të siguruar që ndërmarrjet në pozitë dominuese nuk shfrytëzojnë fuqinë e tyre tregtare për të shtrembëruar konkurrencën dhe për të dëmtuar konsumatorët apo pjesëmarrësit e tjerë në treg. Abuzimi me pozitën dominuese përbën një nga shkeljet më serioze të konkurrencës dhe mbetet një fokus kryesor i Autoritetit të Konkurrencës së Kosovës.

Marrëveshjet e ndaluara, të njohura gjithashtu si praktika anti-kartel, janë ndër shkeljet më serioze të konkurrencës në një treg të lirë. Këto përfshijnë çdo marrëveshje, vendim të shoqatave të ndërmarrjeve apo veprim të bashkërenduar ndërmjet ndërmarrjeve që ka për qëllim ose efekt kufizimin, shtrembërimin apo eliminimin e konkurrencës në treg. Këto lloj praktikash pengojnë funksionimin e drejtë dhe të lirë të tregut, dëmtojnë konsumatorët dhe ulin efikasitetin ekonomik.

Në kuadër të Ligjit për Mbrojtjen e Konkurrencës nr. 08/L-056, neni 5 përcakton qartë ndalimin e këtyre praktikave, duke i klasifikuar ato si aktivitete që minojnë konkurrencën dhe çrregullojnë barazinë e pjesëmarrësve në treg. Marrëveshjet e ndaluara mund të jenë të dy llojeve:

Marrëveshje Horizontale: Këto ndodhin ndërmjet konkurrentëve të drejtpërdrejtë në të njëjtin nivel të tregut. Shembuj të zakonshëm përfshijnë fiksimin e çmimeve, ndarjen e tregjeve, përcaktimin e kuotave të prodhimit dhe kufizimin e pjesëmarrjes në tenderët publikë. Këto konsiderohen ndër format më të dëmshme për konsumatorët dhe ekonominë në përgjithësi, pasi eliminojnë garën dhe rrisin çmimet në dëm të konsumatorëve.
Marrëveshje Vertikale: Këto përfshijnë marrëveshje ndërmjet ndërmarrjeve që operojnë në nivele të ndryshme të zinxhirit të furnizimit apo shpërndarjes. Në këto raste, bashkëpunimi mund të kufizojë konkurrencën duke imponuar kushte të pabarabarta për furnitorët ose shpërndarësit.

Shembuj konkretë të praktikave të ndaluara përfshijnë:

Përcaktimin e çmimeve të blerjes ose shitjes ose vendosjen e kushteve të tjera tregtare në mënyrë të bashkërenduar;
Kufizimin e prodhimit, zhvillimit teknologjik apo investimeve;
Ndarjen e tregjeve ose burimeve të furnizimit mes konkurrentëve;
Imponimin e kushteve të pabarabarta në transaksione për të vendosur ndërmarrjet e tjera në disavantazh konkurrues;
Kufizimin e lirisë për përcaktimin e çmimeve apo mënyrës së zhvillimit të tregtisë.

Për të zbuluar dhe ndëshkuar këto marrëveshje të ndaluara, autoritetet e konkurrencës përdorin një gamë të gjerë kompetencash, përfshirë kryerjen e kontrolleve të papritura në hapësirat e ndërmarrjeve dhe mbledhjen e provave përmes sekuestrimit të dokumenteve dhe pajisjeve digjitale. Këto mjete janë të domosdoshme për të identifikuar kartelet, të cilat zakonisht operojnë në mënyrë sekrete dhe të organizuar.

Efektet negative të marrëveshjeve të ndaluara janë të shumta. Ato rrisin çmimet për konsumatorët, kufizojnë inovacionin dhe pengojnë hyrjen e ndërmarrjeve të reja në treg, duke dëmtuar zhvillimin ekonomik dhe mirëqenien e përgjithshme të shoqërisë.

Përqendrimet

Përqendrimet janë procese të zakonshme të ristrukturimit të tregjeve që mund të kontribuojnë në zhvillimin ekonomik dhe efikasitetin në industri. Megjithatë, përmes një vlerësimi të kujdesshëm, Autoriteti duhet të sigurohet që këto përqendrime të mos kufizojnë konkurrencën ose të krijojnë pozita dominuese në treg, duke garantuar ruajtjen e interesave të konsumatorëve dhe konkurrencës së lirë.

Sipas Ligjit Nr. 08/L-056 “Për mbrojtjen e Konkurrencës” Kapitulli IV, Neni 11 Përqendrimi paraqitet me ndryshimin e qëndrueshëm të kontrollit të ndërmarrjeve kur bashkohen ndërmarrje të pavarura ose pjesë të tyre; një a më shumë ndërmarrje fitojnë kontroll të drejtpërdrejtë ose të tërthortë të tërësisë ose pjesëve të ndërmarrjeve të tjera, sidomos duke fituar aksione; duke fituar shumicën e të drejtave të votimit dhe në mënyrë tjetër sipas legjislacionit në fuqi.
Fitimi i kontrollit, realizohet me bartjen e të drejtave, me kontratë ose në mënyrë tjetër që u mundëson ndërmarrjeve që vetë ose bashkë të ushtrojë në bazë të qëndrueshme ndikim vendimtar mbi ndërmarrje të tjera.
Fitimi i kontrollit realizohet sidomos me:
– bartjen e pronësisë ose të drejtës për të përdorur tërësisht ose pjesërisht asetet e ndërmarrjeve;
– bartjen e të drejtave ose me kontrata që sjellin ndikim vendimtar në përbërjen, votimin ose vendimet e organeve të ndërmarrjeve.
Nuk quhen përqendrim i ndërmarrjeve sipas këtij neni, nëse:
– blerja për rishitje e aksioneve të ndërmarrjes nga institucioni financiar, institucioni i kreditit ose institucioni i sigurimit, për aq sa blerësi nuk ushtron të drejtën e votës për aksionet dhe shet aksionet brenda dymbëdhjetë (12) muajve blerësi mund t’i kërkojë Autoritetit afat shtesë prej dymbëdhjetë (12) muajsh, nëse dëshmon se nuk ka mundur të shesë aksionet;
– blerja e aksioneve për shkak të ristrukturimit të brendshëm të ndërmarrjes dhe lidhur me fitimin e kontrollit të përbashkët, bashkimin ose bartjen e pronësisë;
– bartja e kontrollit të ndërmarrjes te administratori falimentues ose likuidatori, në për puthje me legjislacionin në fuqi;
– krijimi i ndërmarrjes së përbashkët nga ndërmarrje të pavarura që në bazë të qëndrueshme kryejnë të gjitha funksionet si subjekte ekonomike të pavarura, ku njëra ndërmarrje ka për qëllim ose efekt bashkërendimin e sjelljes konkurruese të ndërmarrjeve të tjera dhe bashkërendimi është vlerësuar në përputhje me Kapitullin II LMK-së.